
Ngcongwane kaMqundane (eNjikini)
Lensizwa yabe iyiMboza ngebutho, ungumeluleki waseNdlini weNkosi uCetshwayo kaMpande, igama layo uMntwana uNgcongcwana kaMqundane kaNobhongoza kaJama. Izalwa iNdlunkulu okaNdabazamanina Mdletshe. Yabe ifakwe kuNdlunkulu omdala womntwana uMqundane okaNgotsha, wakwaHlabisa ozala iNkosana uMntwana uNtabatha kaMqundane. Nabo UBukhosana lobu wabutholela iSilo uMpande kaSenzangakhona, owathi uNtabatha uzalwa koNgotsha lapho azalwa khona naye.
Lesisithombe (esingenhla) yasishutha eNgilandi, iphelezele iSilo uCetshwayo, beyoqula icala lokuthi uZulu ubulale ingqwaba yaMangisi eSandlwane. Kuthiwa yayikhaliphile kakhulu eMgqondweni, yingakho yathola lesisikhundla sokuba uMeluleki weSilo. Yiyoyodwa kwaBakwaZulu, eNdlunkulu eyaphelezela iNkosi ngo 1882, kanti ngo 1880 yabe icelwe uMntwana uNdabuko kaMpande ukuyiphelezela iyocela ukubuyiswa kweNkosi ekudingisweni, lelothimba laphikelela eMgungundlovu ezikhulwini zaMakoloni, lamukelwa laphathwa Kahle uMbhishobhi waMasheshi uJohn William Colenso(uSobantu). Nakhoke ke bengayingeni abamhlophe eyomntwana wakwaMinya nethimba lakhe (Ngoba lokho kwakuyogwema izimpi zomkhaya ezagqubuka kamuva zoSuthu noMandlakazi). Nanso ke nayo iNkosi eKapa lapho eyayiboshelwe khona isithumela uMkhosana kaZanqwana wakwaZungu, owayeyinceku yayo noMzala wayo, ukuba azocela abanumzane abayisithupha abazoyiphelekezela iye ENgilandi ukuyobonana neNdlovukazi yaMangisi, kwabalwa uNgobozane kaVukuza wakwaMpungose eMahlabathini, owabe engumngane wayo iNkosi, kube uMelelesi kaManyosi waseMambatheni, kube uye uMntwana uNgcongcwana kaMqundane, naye ke uMkhosana wakwaZungu noLazarus Xaba owayezohumushela iNkosi isilungu.
‘UGebhuza onobusika emhlane,
ishoba lembube isilikithi, iswana lomlungu elivelenqoleni eNdondakusuka!’
uMntwana uNgcongcwana uzalwa eNdlini yaseNjikini, ungomunye wamafelankosi wabulawa yimpi kaMandlakazi eyavimbezela izigodlo uNdi mhla 21 kuNtulikazi ngowezi 1883. Wafa kanye nabafowabo ababili uTshingo kaMqundane noMazimela kaMqundane. Kanti ngaphambili mhla zingu 30 KuNdasa kuwo owezi 1883, kwasala abafowabo abahlanu bakwabo uMntwana uNgcongcwana, eMpini yaseMsebe, kwasala uNdukwana kaMqundane, uMagwala kaMqundane (wabe esemkhandlwini oluleka iSilo sakwaNodwengu), uHadahada kaMqundane, uHaqwa kaMqundane no Mjadu kaMqundane.
Ibhalwe uMntwana Andries Mboneni WaseNjikini. Likhona ibhuku elijulile ngamaqhawe nozalo lwaseNjikini yonkana elibhalwe nguye usomlando lo.

